Logo
Bright from Within
Vipassana, Ecology & Buddhist Canon
विशुद्धि का एकायन मार्ग (एकायनो मग्गो)

महासतिपट्ठान सुत्त

चार स्मृति-प्रस्थानों पर तथागत बुद्ध का महान उपदेश: काया, वेदना, चित्त और धर्मों की पूर्ण सजगता एवं विपासना साधना।

सुत्तपिटक: दीघनिकाय २२ (DN 22) एवं मज्झिमनिकाय १० (MN 10)
Advertisement / สนับสนุนโดย

1 १. उद्देस - विशुद्धि का एकायन मार्ग

एवं मे सुतं: एकं समयं भगवा कुरुसु विहरति कम्मासधम्मं नाम कुरूनं निगमो। तत्र खो भगवा भिक्खू आमन्तेसि: "भिक्खवो"ति। "भदन्ते"ति ते भिक्खू भगवतो पच्चस्सोसुं। भगवा एतदवोच: "एकायनो अयं, भिक्खवे, मग्गो सत्तानं विसुद्धिया, सोकपरिदेवानं समतिक्कमाय, दुक्खदोमनस्सानं अत्थङ्गमाय, ञायस्स अधिगमाय, निब्बानस्स सच्छिकिरियाय, यदिदं चत्तारो सतिपट्ठाना। कतमे चत्तारो? इध, भिक्खवे, भिक्खु काये कायानुपस्सी विहरति आतापी सम्पजानो सतिमा, विनेय्य लोके अभिज्झादोमनस्सं। वेदनासु वेदनानुपस्सी विहरति आतापी सम्पजानो सतिमा, विनेय्य लोके अभिज्झादोमनस्सं। चित्ते चित्तानुपस्सी विहरति आतापी सम्पजानो सतिमा, विनेय्य लोके अभिज्झादोमनस्सं। धम्मेसु धम्मानुपस्सी विहरति आतापी सम्पजानो सतिमा, विनेय्य लोके अभिज्झादोमनस्सं।"
Evaṃ me sutaṃ: Ekaṃ samayaṃ Bhagavā Kurūsu viharati Kammāsadhammaṃ nāma Kurūnaṃ nigamo. Tatra kho Bhagavā bhikkhū āmantesi: "Bhikkhavo"ti. "Bhadante"ti te bhikkhū Bhagavato paccassosuṃ. Bhagavā etadavoca: "Ekāyano ayaṃ, bhikkhave, maggo sattānaṃ visuddhiyā, sokaparidevānaṃ samatikkamāya, dukkhadomanassānaṃ atthaṅgamāya, ñāyassa adhigamāya, nibbānassa sacchikiriyāya, yadidaṃ cattāro satipaṭṭhānā. Katame cattāro? Idha, bhikkhave, bhikkhu kāye kāyānupassī viharati ātāpī sampajāno satimā, vineyya loke abhijjhādomanassaṃ. Vedanāsu vedanānupassī viharati ātāpī sampajāno satimā, vineyya loke abhijjhādomanassaṃ. Citte cittānupassī viharati ātāpī sampajāno satimā, vineyya loke abhijjhādomanassaṃ. Dhammesu dhammānupassī viharati ātāpī sampajāno satimā, vineyya loke abhijjhādomanassaṃ."

2 २. कायानुपस्सना - आनापानपब्ब (श्वास-प्रश्वास की स्मृति)

कथञ्च, भिक्खवे, भिक्खु काये कायानुपस्सी विहरति? इध, भिक्खवे, भिक्खु अरञ्ञगतो वा रुक्खमूलगतो वा सुञ्ञागारगतो वा निसीदति पल्लङ्कं आभुजित्वा उजुं कायं पणिधाय परिमुखं सतिं उपट्ठापेत्वा। सो सतोव अस्ससति, सतो पस्ससति। दीघं वा अस्ससन्तो "दीघं अस्ससामी"ति पजानाति, दीघं वा पस्ससन्तो "दीघं पस्ससामी"ति पजानाति। रस्सं वा अस्ससन्तो "रस्सं अस्ससामी"ति पजानाति, रस्सं वा पस्ससन्तो "रस्सं पस्ससामी"ति पजानाति। "सब्बकायपटिसंवेदी अस्ससिस्सामी"ति सिक्खति, "सब्बकायपटिसंवेदी पस्ससिस्सामी"ति सिक्खति। "पस्सम्भयं कायसङ्खारं अस्ससिस्सामी"ति सिक्खति, "पस्सम्भयं कायसङ्खारं पस्ससिस्सामी"ति सिक्खति। इति अज्झत्तं वा काये कायानुपस्सी विहरति, बहिद्धा वा काये कायानुपस्सी विहरति, अज्झत्तबहिद्धा वा काये कायानुपस्सी विहरति। समुदयधम्मानुपस्सी वा... वयधम्मानुपस्सी वा... "अत्थि कायो"ति वा पनस्स सति पच्चुपट्ठिता होति यावदेव ञाणमत्ताय पतिस्सतिमत्ताय, अनिस्सितो च विहरति, न च किञ्चि लोके उपादियति।
Kathañca, bhikkhave, bhikkhu kāye kāyānupassī viharati? Idha, bhikkhave, bhikkhu araññagato vā rukkhamūlagato vā suññāgāragato vā nisīdati pallaṅkaṃ ābhujitvā ujuṃ kāyaṃ paṇidhāya parimukhaṃ satiṃ upaṭṭhapetvā. So satova assasati, sato passasati. Dīghaṃ vā assasanto "Dīghaṃ assasāmī"ti pajānāti, dīghaṃ vā passasanto "Dīghaṃ passasāmī"ti pajānāti. Rassaṃ vā assasanto "Rassaṃ assasāmī"ti pajānāti, rassaṃ vā passasanto "Rassaṃ passasāmī"ti pajānāti. "Sabbakāyapaṭisaṃvedī assasissāmī"ti sikkhati, "Sabbakāyapaṭisaṃvedī passasissāmī"ti sikkhati. "Passambhayaṃ kāyasaṅkhāraṃ assasissāmī"ti sikkhati, "Passambhayaṃ kāyasaṅkhāraṃ passasissāmī"ti sikkhati. Iti ajjhattaṃ vā kāye kāyānupassī viharati, bahiddhā vā kāye kāyānupassī viharati, ajjhattabahiddhā vā kāye kāyānupassī viharati. Samudayadhammānupassī vā... vayadhammānupassī vā... "Atthi kāyo"ti vā panassa sati paccupaṭṭhitā hoti yāvadeva ñāṇamattāya patissatimattāya, anissito ca viharati, na ca kiñci loke upādiyati.

3 ३. कायानुपस्सना - इरियापथ एवं सम्पजञ्ञ (मुद्राएँ एवं पूर्ण संप्रज्ञान)

पुन चपरं, भिक्खवे, भिक्खु गच्छन्तो वा "गच्छामी"ति पजानाति, ठितो वा "ठितोम्ही"ति पजानाति, निसिन्नो वा "निसिन्नोम्ही"ति पजानाति, सयानो वा "सयानोम्ही"ति पजानाति। यथा यथा वा पनस्स कायो पणिहितो होति, तथा तथा नं पजानाति। पुन चपरं, भिक्खवे, भिक्खु अभिक्कन्ते पटिक्कन्ते सम्पजानकारी होति, आलोकिते विलोकिते सम्पजानकारी होति, समिञ्जिते पसारिते सम्पजानकारी होति, सङ्घाटिपत्तचीवरधारणे सम्पजानकारी होति, असिते पीते खायिते सायिते सम्पजानकारी होति, उच्चारपस्सावकम्मे सम्पजानकारी होति, गते ठिते निसिन्ने सुत्ते जागरिते भासिते तुण्‍हीभावे सम्पजानकारी होति।
Puna caparaṃ, bhikkhave, bhikkhu gacchanto vā "Gacchāmī"ti pajānāti, ṭhito vā "Ṭhitomhī"ti pajānāti, nisinno vā "Nisinnomhī"ti pajānāti, sayāno vā "Sayānomhī"ti pajānāti. Yathā yathā vā panassa kāyo paṇihito hoti, tathā tathā naṃ pajānāti. Puna caparaṃ, bhikkhave, bhikkhu abhikkante paṭikkante sampajānakārī hoti, ālokite vilokite sampajānakārī hoti, samiñjite pasārite sampajānakārī hoti, saṅghāṭipattacīvaradhāraṇe sampajānakārī hoti, asite pīte khāyite sāyite sampajānakārī hoti, uccārapassāvakamme sampajānakārī hoti, gate ṭhite nisinne sutte jāgarite bhāsite tuṇhībhāve sampajānakārī hoti.

4 ४. कायानुपस्सना - बत्तीस अवयव, चार धातुएँ एवं नौ श्मशान

पुन चपरं, भिक्खवे, भिक्खु इममेव कायं उद्धं पादतलो अधो केसमत्थका तचपरियन्तं पूरं नानप्पकारस्स असुचिनो पच्चवेक्खति: "अत्थि इमस्मिं काये केसा लोमा नखा दन्ता तचो, मंसं न्‍हारु अट्ठि अट्ठिमिञ्जं वक्कं, हदयं यकनं किलोमकं पिहकं पप्फासं, अन्तं अन्तगुणं उदरियं करीसं मत्थलुङ्गं, पित्तं सेम्हं पुब्बो लोहितं सेदो मेदो, अस्सु वसा खेळो सिङ्घाणिका लसिका मुत्तन्ति"। पुन चपरं, भिक्खवे, भिक्खु इममेव कायं यथाठितं यथापणिहितं धातुसो पच्चवेक्खति: "अत्थि इमस्मिं काये पथवीधातु आपोधातु तेजोधातु वायोधातूति"। सेय्यथापि, भिक्खवे, पस्सेय्य सरीरं सीवथिकाय छड्ढितं एकाहमतं वा द्वीहमतं वा तीहमतं वा उद्धुमातकं विनीलकं विपुब्बकजातं... सो इममेव कायं उपसंहरति: "अयम्पि खो कायो एवंधम्मो एवंभावी एवंअनतीतोति"।
Puna caparaṃ, bhikkhave, bhikkhu imameva kāyaṃ uddhaṃ pādatalā adho kesamatthakā tacapariyantaṃ pūraṃ nānappakārassa asucino paccavekkhati: "Atthi imasmiṃ kāye kesā lomā nakhā dantā taco, maṃsaṃ nhāru aṭṭhi aṭṭhimiñjaṃ vakkaṃ, hadayaṃ yakanaṃ kilomakaṃ pihakaṃ papphāsaṃ, antaṃ antaguṇaṃ udariyaṃ karīsaṃ matthaluṅgaṃ, pittaṃ semhaṃ pubbo lohitaṃ sedo medo, assu vasā kheḷo siṅghāṇikā lasikā muttanti". Puna caparaṃ, bhikkhave, bhikkhu imameva kāyaṃ yathāṭhitaṃ yathāpaṇihitaṃ dhātuso paccavekkhati: "Atthi imasmiṃ kāye pathavīdhātu āpodhātu tejodhātu vāyodhātūti". Seyyathāpi, bhikkhave, passeyya sarīraṃ sīvathikāya chaḍḍhitaṃ ekāhamataṃ vā dvīhamataṃ vā tīhamataṃ vā uddhumātakaṃ vinīlakaṃ vipubbakajātaṃ... so imameva kāyaṃ upasaṃharati: "Ayampi kho kāyo evaṃdhammo evaṃbhāvī evaṃanatītoti".
Advertisement / สนับสนุนโดย

5 ५. वेदनानुपस्सना - वेदनाओं का दर्शन

कथञ्च, भिक्खवे, भिक्खु वेदनासु वेदनानुपस्सी विहरति? इध, भिक्खवे, भिक्खु सुखं वेदनां वेदयमानो "सुखं वेदनां वेदयामी"ति पजानाति; दुक्खं वेदनां वेदयमानो "दुक्खं वेदनां वेदयामी"ति पजानाति; अदुक्खमसुखं वेदनां वेदयमानो "अदुक्खमसुखं वेदनां वेदयामी"ति पजानाति। सामिसं वा सुखं वेदनां वेदयमानो "सामिसं सुखं वेदनां वेदयामी"ति पजानाति; निरामिसां वा सुखं वेदनां वेदयमानो "निरामिसां सुखं वेदनां वेदयामी"ति पजानाति; सामिसं वा दुक्खं... निरामिसां वा दुक्खं... सामिसं वा अदुक्खमसुखं... निरामिसां वा अदुक्खमसुखं वेदनां वेदयमानो "निरामिसां अदुक्खमसुखं वेदनां वेदयामी"ति पजानाति। इति अज्झत्तं वा वेदनासु वेदनानुपस्सी विहरति, बहिद्धा वा... "अत्थि वेदना"ति वा पनस्स सति पच्चुपट्ठिता होति, अनिस्सितो च विहरति, न च किञ्चि लोके उपादियति।
Kathañca, bhikkhave, bhikkhu vedanāsu vedanānupassī viharati? Idha, bhikkhave, bhikkhu sukhaṃ vedanaṃ vedayamāno "Sukhaṃ vedanaṃ vedayāmī"ti pajānāti; dukkhaṃ vedanaṃ vedayamāno "Dukkhaṃ vedanaṃ vedayāmī"ti pajānāti; adukkhamasukhaṃ vedanaṃ vedayamāno "Adukkhamasukhaṃ vedanaṃ vedayāmī"ti pajānāti. Sāmisaṃ vā sukhaṃ vedanaṃ vedayamāno "Sāmisaṃ sukhaṃ vedanaṃ vedayāmī"ti pajānāti; nirāmisaṃ vā sukhaṃ vedanaṃ vedayamāno "Nirāmisaṃ sukhaṃ vedanaṃ vedayāmī"ti pajānāti; sāmisaṃ vā dukkhaṃ... nirāmisaṃ vā dukkhaṃ... sāmisaṃ vā adukkhamasukhaṃ... nirāmisaṃ vā adukkhamasukhaṃ vedanaṃ vedayamāno "Nirāmisaṃ adukkhamasukhaṃ vedanaṃ vedayāmī"ti pajānāti. Iti ajjhattaṃ vā vedanāsu vedanānupassī viharati, bahiddhā vā... "Atthi vedanā"ti vā panassa sati paccupaṭṭhitā hoti, anissito ca viharati, na ca kiñci loke upādiyati.

6 ६. चित्तानुपस्सना - चित्त की अवस्थाओं का दर्शन

कथञ्च, भिक्खवे, भिक्खु चित्ते चित्तानुपस्सी विहरति? इध, भिक्खवे, भिक्खु सरा गं वा चित्तं "सरा गं चित्तन्"ति पजानाति; वीतरागं वा चित्तं "वीतरागं चित्तन्"ति पजानाति; सदोषं वा चित्तं "सदोषं चित्तन्"ति पजानाति; वीतदोषं वा चित्तं "वीतदोषं चित्तन्"ति पजानाति; समोहं वा चित्तं "समोहं चित्तन्"ति पजानाति; वीतमोहं वा चित्तं "वीतमोहं चित्तन्"ति पजानाति; संखित्तं (सिकुड़ा हुआ) वा चित्तं "संखित्तं चित्तन्"ति पजानाति; विक्खित्तं (भटका हुआ) वा चित्तं "विक्खित्तं चित्तन्"ति पजानाति; महग्गतं वा... अमहग्गतं वा... सउत्तरं वा... अनुत्तरं वा... समाहितं वा चित्तं "समाहितं चित्तन्"ति पजानाति; असमाहितं वा चित्तं "असमाहितं चित्तन्"ति पजानाति; विमुक्तं वा चित्तं "विमुक्तं चित्तन्"ति पजानाति; अविमुक्तं वा चित्तं "अविमुक्तं चित्तन्"ति पजानाति। इति अज्झत्तं वा चित्ते चित्तानुपस्सी विहरति... "अत्थि चित्तन्"ति वा पनस्स सति पच्चुपट्ठिता होति, अनिस्सितो च विहरति, न च किञ्चि लोके उपादियति।
Kathañca, bhikkhave, bhikkhu citte cittānupassī viharati? Idha, bhikkhave, bhikkhu sarāgaṃ vā cittaṃ "Sarāgaṃ cittan"ti pajānāti; vītarāgaṃ vā cittaṃ "Vītarāgaṃ cittan"ti pajānāti; Sadosaṃ vā cittaṃ "Sadosaṃ cittan"ti pajānāti; vītadosaṃ vā cittaṃ "Vītadosaṃ cittan"ti pajānāti; Samohaṃ vā cittaṃ "Samohaṃ cittan"ti pajānāti; vītamohaṃ vā cittaṃ "Vītamohaṃ cittan"ti pajānāti; Saṅkhittaṃ vā cittaṃ "Saṅkhittaṃ cittan"ti pajānāti; vikkhittaṃ vā cittaṃ "Vikkhittaṃ cittan"ti pajānāti; Mahaggataṃ vā cittaṃ... Amahaggataṃ vā cittaṃ... Sa-uttaraṃ vā cittaṃ... Anuttaraṃ vā cittaṃ... Samāhitaṃ vā cittaṃ "Samāhitaṃ cittan"ti pajānāti; asamāhitaṃ vā cittaṃ "Asamāhitaṃ cittan"ti pajānāti; Vimuttaṃ vā cittaṃ "Vimuttaṃ cittan"ti pajānāti; avimuttaṃ vā cittaṃ "Avimuttaṃ cittan"ti pajānāti. Iti ajjhattaṃ vā citte cittānupassī viharati... "Atthi cittan"ti vā panassa sati paccupaṭṭhitā hoti, anissito ca viharati, na ca kiñci loke upādiyati.

7 ७. धम्मानुपस्सना - निवारण एवं पंचस्कंध

कथञ्च, भिक्खवे, भिक्खु धम्मेसु धम्मानुपस्सी विहरति? इध, भिक्खवे, भिक्खु धम्मेसु धम्मानुपस्सी विहरति पञ्चसु नीवरणेसु। सन्तं वा अज्झत्तं कामच्छन्दं "अत्थि मे अज्झत्तं कामच्छन्दो"ति पजानाति; असन्तं वा... यथा च अनुपन्नस्स कामच्छन्दस्स उप्पादो होति तञ्च पजानाति; यथा च उत्पन्नस्स कामच्छन्दस्स पहानं होति तञ्च पजानाति... एवं ब्यापादं... थीनमिद्धं... उद्धच्चकुक्कुच्चं... विचिकिच्छं पजानाति। पुन चपरं, भिक्खवे, भिक्खु धम्मेसु धम्मानुपस्सी विहरति पञ्चसु उपादानक्खन्धेसु: "इति रूपं, इति रूपस्स समुदयो, इति रूपस्स अत्थङ्गमो; इति वेदना... इति सञ्ञा... इति सङ्खारा... इति विञ्ञाणं, इति विञ्ञाणस्स समुदयो, इति विञ्ञाणस्स अत्थङ्गमोति"।
Kathañca, bhikkhave, bhikkhu dhammesu dhammānupassī viharati? Idha, bhikkhave, bhikkhu dhammesu dhammānupassī viharati pañcasu nīvaraṇesu. Santaṃ vā ajjhattaṃ kāmacchandaṃ "Atthi me ajjhattaṃ kāmacchando"ti pajānāti; asantaṃ vā... Yathā ca anuppannassa kāmacchandassa uppādo hoti tañca pajānāti; yathā ca uppannassa kāmacchandassa pahānaṃ hoti tañca pajānāti... Evaṃ byāpādaṃ... thīnamiddhaṃ... uddhaccakukkuccaṃ... vicikicchaṃ pajānāti. Puna caparaṃ, bhikkhave, bhikkhu dhammesu dhammānupassī viharati pañcasu upādānakkhandhesu: "Iti rūpaṃ, iti rūpassa samudayo, iti rūpassa atthaṅgamo; iti vedanā... iti saññā... iti saṅkhārā... iti viññāṇaṃ, iti viññāṇassa samudayo, iti viññāṇassa atthaṅgamoti".

8 ८. धम्मानुपस्सना - आयतन एवं बोध्यङ्ग

पुन चपरं, भिक्खवे, भिक्खु धम्मेसु धम्मानुपस्सी विहरति छसु अज्झत्तिकबाहिरेसु आयतनेसु। चक्खुञ्च पजानाति, रूपे च पजानाति, यञ्च तदुभयं पटिच्च उप्पज्जति संजोजनं तञ्च पजानाति... एवं सोतञ्च सद्दे च... घानञ्च गन्धे च... जिव्हञ्च रसे च... कायञ्च फोट्ठब्बे च... मनञ्च धम्मे च पजानाति। पुन चपरं, भिक्खवे, भिक्खु धम्मेसु धम्मानुपस्सी विहरति सत्तसु बोज्झङ्गेसु। सन्तं वा अज्झत्तं सतिसम्बोज्झङ्गं "अत्थि मे अज्झत्तं सतिसम्बोज्झङ्गो"ति पजानाति... धम्मविचयसम्बोज्झङ्गं... वीरिय... पीति... पस्सद्धि... समाधि... उपेक्खासम्बोज्झङ्गं पजानाति।
Puna caparaṃ, bhikkhave, bhikkhu dhammesu dhammānupassī viharati chasu ajjhattikabāhiresu āyatanesu. Cakkhuñca pajānāti, rūpe ca pajānāti, yañca tadubhayaṃ paṭicca uppajjati saṃyojanaṃ tañca pajānāti... Evaṃ sotañca sadde ca... ghānañca gandhe ca... jivhañca rase ca... kāyañca phoṭṭhabbe ca... manañca dhamme ca pajānāti. Puna caparaṃ, bhikkhave, bhikkhu dhammesu dhammānupassī viharati sattasu bojjhaṅgesu. Santaṃ vā ajjhattaṃ satisambojjhaṅgaṃ "Atthi me ajjhattaṃ satisambojjhaṅgo"ti pajānāti... Dhammavicayasambojjhaṅgaṃ... vīriyasambojjhaṅgaṃ... pītisambojjhaṅgaṃ... passaddhisambojjhaṅgaṃ... samādhisambojjhaṅgaṃ... upekkhāsambojjhaṅgaṃ pajānāti.
Advertisement / สนับสนุนโดย

9 ९. धम्मानुपस्सना - चत्तारि अरियसच्चानि (चार आर्य सत्य)

पुन चपरं, भिक्खवे, भिक्खु धम्मेसु धम्मानुपस्सी विहरति चतूसु अरियसच्चेसु। इध, भिक्खवे, भिक्खु "इदं दुक्खन्"ति यथाभूतं पजानाति, "अयं दुक्खसमुदयो"ति यथाभूतं पजानाति, "अयं दुक्खनिरोधो"ति यथाभूतं पजानाति, "अयं दुक्खनिरोधगामिनी पटिपदा"ति यथाभूतं पजानाति। कतमञ्च, भिक्खवे, दुक्खनिरोधगामिनी पटिपदा अरियसच्चं? अयमेव अरियो अट्ठङ्गिको मग्गो, सेय्यथीदं: सम्मादिट्ठि सम्मासङ्कप्पो सम्मावाचा सम्माकम्मन्तो सम्माआजीवो सम्मावायामो सम्मासति सम्मासमाधि।
Puna caparaṃ, bhikkhave, bhikkhu dhammesu dhammānupassī viharati catūsu ariyasaccesu. Idha, bhikkhave, bhikkhu "Idaṃ dukkhan"ti yathābhūtaṃ pajānāti, "Ayaṃ dukkhasamudayo"ti yathābhūtaṃ pajānāti, "Ayaṃ dukkhanirodho"ti yathābhūtaṃ pajānāti, "Ayaṃ dukkhanirodhagāminī paṭipadā"ti yathābhūtaṃ pajānāti. Katamañca, bhikkhave, dukkhanirodhagāminī paṭipadā ariyasaccaṃ? Ayameva ariyo aṭṭhaṅgiko maggo, seyyathīdaṃ: sammādiṭṭhi sammāsaṅkappo sammāvācā sammākammanto sammā-ājīvo sammāvāyāmo sammāsati sammāsamādhi.

10 १०. आनिसंस - साधना का महाफल एवं सिद्धि की प्रतिज्ञा

"यो हि कोचि, भिक्खवे, इमे चत्तारो सतिपट्ठाने एवं भावेय्य सत्त वस्सानि, तस्स द्विन्नं फलानां अञ्ञतरं फलं पाटिकङ्खं: दिट्ठेव धम्मे अञ्ञा, सति वा उपादिसेसे अनागामिता। तिट्ठन्तु, भिक्खवे, सत्त वस्सानि... छ वस्सानि... पञ्च... चत्तारि... तीणि... द्वे... एकं वस्सं... सत्त मासानि... सत्ताहं। यो हि कोचि, भिक्खवे, इमे चत्तारो सतिपट्ठाने एवं भावेय्य सत्ताहं, तस्स द्विन्नं फलानां अञ्ञतरं फलं पाटिकङ्खं: दिट्ठेव धम्मे अञ्ञा, सति वा उपादिसेसे अनागामिता। 'एकायनो अयं, भिक्खवे, मग्गो सत्तानं विसुद्धिया, सोकपरिदेवानं समतिक्कमाय, दुक्खदोमनस्सानं अत्थङ्गमाय, ञायस्स अधिगमाय, निब्बानस्स सच्छिकिरियाय, यदिदं चत्तारो सतिपट्ठाना'ति। इति यन्तं वुत्तं, इदमेतं पटिच्च वुत्तन्"ति। इदमवोच भगवा। अत्तमना ते भिक्खू भगवतो भासितं अभिनन्दुन्ति।
"Yo hi koci, bhikkhave, ime cattāro satipaṭṭhāne evaṃ bhāveyya satta vassāni, tassa dvinnaṃ phalānaṃ aññataraṃ phalaṃ pāṭikaṅkhaṃ: diṭṭheva dhamme aññā, sati vā upādisese anāgāmitā. Tiṭṭhantu, bhikkhave, satta vassāni... cha vassāni... pañca... cattāri... tīṇi... dve... ekaṃ vassaṃ... satta māsāni... sattāhaṃ. Yo hi koci, bhikkhave, ime cattāro satipaṭṭhāne evaṃ bhāveyya sattāhaṃ, tassa dvinnaṃ phalānaṃ aññataraṃ phalaṃ pāṭikaṅkhaṃ: diṭṭheva dhamme aññā, sati vā upādisese anāgāmitā. 'Ekāyano ayaṃ, bhikkhave, maggo sattānaṃ visuddhiyā, sokaparidevānaṃ samatikkamāya, dukkhadomanassānaṃ atthaṅgamāya, ñāyassa adhigamāya, nibbānassa sacchikiriyāya, yadidaṃ cattāro satipaṭṭhānā'ti. Iti yantaṃ vuttaṃ, idametaṃ paṭicca vuttan"ti. Idamavoca Bhagavā. Attamanā te bhikkhū Bhagavato bhāsitaṃ abhinandunti.

प्रमुख पालि शब्दावली (Canonical Vocabulary)

थाई लिपि में पालि रोमन लिपि (IAST) देवनागरी (हिन्दी लिपि) हिन्दी अर्थ
เอกายโน มคฺโค (Ekāyano Maggo) Ekāyano Maggo एकायनो मग्गो एकमात्र मार्ग; निर्वाण और विशुद्धि की ओर ले जाने वाला अद्वितीय सीधा मार्ग।
สติปฏฺฐาน (Satipaṭṭhāna) Satipaṭṭhāna सतिपट्ठान (स्मृति-प्रस्थान) स्मृति की स्थापना; होश और जागरूकता के चार आधार (काया, वेदना, चित्त, धर्म)।
อาตาปี (Ātāpī) Ātāpī आतापी (उत्साही) तपस्वी, उत्साही; विकारों को भस्म करने वाले आंतरिक पुरुषार्थ से युक्त।
สมฺปชาโน (Sampajāno) Sampajāno सम्पजानो (संप्रज्ञानी) पूर्ण रूप से सजग और संप्रज्ञानी; यथार्थ ज्ञान और समझ से युक्त।
สติมา (Satimā) Satimā सतिमा (स्मृतिवान) स्मृतिवान; वर्तमान क्षण के प्रति पूर्ण रूप से जागृत।
กายานุปสฺสนา (Kāyānupassanā) Kāyānupassanā कायानुपस्सना काया में काया का दर्शन; शरीर को बिना किसी "अहं" के प्राकृतिक रूप में देखना।
เวทนานุปสฺสนา (Vedanānupassanā) Vedanānupassanā वेदनानुपस्सना वेदनाओं का साक्षी-भाव से दर्शन; सुख-दुःख की अनुभूतियों को अनासक्त होकर देखना।
จิตฺตานุปสฺสนา (Cittānupassanā) Cittānupassanā चित्तानुपस्सना चित्त की अवस्थाओं का दर्शन; मन के विचारों और भावों को तटस्थ होकर देखना।
ธมฺมานุปสฺสนา (Dhammānupassanā) Dhammānupassanā धम्मानुपस्सना धर्मों में धर्म का दर्शन; चित्त के नियमों, बंधनों और सत्यों का प्रज्ञापूर्वक अवलोकन।
อภิชฺฌาโทมนสฺสํ (Abhijjhā-domanassaṃ) Abhijjhā-domanassaṃ अभिज्झा-दोमनस्सं लोभ और दौर्मनस्य; सांसारिक विषयों के प्रति लालसा और निराशा।
ปริมุขํ สตึ อุปฏฺฐเปตฺวา (Parimukhaṃ satiṃ upaṭṭhapetvā) Parimukhaṃ satiṃ upaṭṭhapetvā परिमुखं सतिं उपट्ठापेत्वा स्मृति को सामने स्थापित करना; ध्यान-बिंदु पर होश को पूरी तरह केंद्रित करना।
สพฺพกายปฏิสํเวที (Sabbakāyapaṭisaṃvedī) Sabbakāyapaṭisaṃvedī सब्बकायपटिसंवेदी समस्त श्वास-काया का अनुभव करना; श्वास के आदि, मध्य और अंत को पूरी तरह जानना।
โพชฺฌงฺค (Bojjhaṅga) Bojjhaṅga बोध्यङ्ग (संबोध्यंग) आत्मज्ञान के सात आवश्यक अंग (स्मृति, धर्मविचय, वीर्य, प्रीति, शांति, समाधि, उपेक्षा)।
อนิสฺสิโต จ วิหรติ (Anissito ca viharati) Anissito ca viharati अनिस्सितो च विहरति तृष्णा और दृष्टि से मुक्त होकर अनासक्त रूप से विहार करना, कुछ भी न पकड़ना।

विपश्यना दृष्टि एवं पर्यावरणीय सजगता (Ecological Mindfulness)

महासतिपट्ठान सुत्त बौद्ध साधना का मूल आधार है, जिसे तथागत बुद्ध ने प्राणियों की परम विशुद्धि और शोक-संताप से मुक्ति का "एकायन मार्ग" बताया है। यह साधना संसार से भागने का नाम नहीं, बल्कि जीवन के प्रत्येक क्षण में — उठने-बैठने, श्वास लेने और सोचने में — साक्षी-भाव से उपस्थित रहने की कला है।

पर्यावरणीय दृष्टि से, जब हम अपने शरीर को चार महाभूतों (पृथ्वी, जल, अग्नि, वायु) के रूप में देखते हैं, तो यह स्पष्ट हो जाता है कि हमारा अस्तित्व प्रकृति से अलग नहीं है। यह गहन अंतर्दृष्टि अहंकार और तृष्णा को क्षीण कर प्रकृति के साथ संतुलन और करुणा का संचार करती है।

Advertisement / สนับสนุนโดย
पाठ सफलतापूर्वक कॉपी किया गया।